Аннотация

Жогорку билим берүүдө негизги милдет – студенттердин окуу системасына ийгиликтүү адаптациясы. Ийгиликтүү адаптация окуу шарттарына, стресске туруктуулукка, коомго интеграцияга жана жалпы эмоционалдык жыргалчылыкка түздөн-түз таасир этет. Макалада айыл жеринен келген студенттердин университеттик жашоого адаптация болуу процессинин себептери изилденген. Изилдөөнүн максаты техникалык жогорку окуу жайда айылдык студенттердин окуу процессине адаптация болуу көйгөйлөрүн изилдөө болуп саналат. Ушуга байланыштуу Д. Серикбаев атындагы Чыгыш-Казакстан техникалык университетинин 2024-2025-окуу жылындагы биринчи курстун айылдык студенттеринин арасында сурамжылоо жүргүзүлгөн. Бул эмгекте студенттердин жогорку билим берүү шарттарына адаптациясынын маанилүү психологиялык-педагогикалык аспектилери талданган. Анализдин жүрүшүндө биринчи курстун студенттеринин ийгиликтүү адаптациясында окутуучулар жана академиялык топтун кураторлору негизги роль ойной тургандыгы аныкталган, анткени алар алгачкы психологиялык-педагогикалык колдоону камсыз кылып, студенттерге жаңы билим берүү чөйрөсүнө багыт алууга жардам беришет. Ошондой эле окуу процессин натыйжалуу уюштуруу жана психологиялык коопсуздук сезимин калыптандыруучу жагымдуу билим берүү чөйрөсүн түзүү маанилүү экени көрсөтүлгөн. Мындан тышкары, макалада заманбап аналитикалык маалыматтар жалпыланып, биринчи курстун студенттерине психологиялык-педагогикалык колдоо көрсөтүү боюнча практикалык тажрыйба системалаштырылган. Бул талдоонун негизинде студенттердин адаптация деңгээлин жогорулатууга багытталган сунуштар берилген, анын ичинде кураторлордун ишин өркүндөтүү, психологиялык колдоо программаларын киргизүү жана студенттердин сабактан тышкаркы жана социалдык маанилүү ишмердүүлүккө активдүү катышуусун камсыз кылуу каралган. Бул эмгек окутуучулар, кураторлор, психологдор, билим берүү мекемелеринин кызматкерлери жана жогорку билим берүү тармагындагы изилдөөчүлөр үчүн пайдалуу болуп, окуу процессинин натыйжалуулугун жогорулатууга өбөлгө түзөт; сурамжылоонун жыйынтыктары билим сапатын жакшыртууга, көйгөйлөрдү аныктоого жана аларды чечүү жолдорун иштеп чыгууга жардам берет

Негизги сөздөр

социалдык адаптация; биринчи курстун студенттери; негизги көйгөйлөр; чечүү жолдору; изилдөөлөр; сурамжылоо

Колдонулган булактар

  1. American Sociological Association’s Code of Ethics. (2018, June). Retrieved from https://www.asanet.org/wp-content/uploads/asa_code_of_ethics-june2018a.pdf.
  2. Antonovskii, A.V., Balakshina, E.V., & Filippchenkova, S.I. (2020). The psychological features of adaptation in first-year university students. Psychology. Psychophysiology, 13(1), 44-53. doi: 10.14529/jpps200105.
  3. Badelina, M.V. (2020). Process of adaptation of first-year students to study at university as pedagogical phenomenon: Structure and characteristics. Amazonia Investiga, 9(27), 460-477. doi: 10.34069/AI/2020.27.03.50.
  4. Baimoldina, G.K., Saliyeva, A.Zh., Kosmaganbetova, G.K., Darmenova, A.E., Seitova, Zh.A., & Mammadov, R. (2026). Pedagogical foundations of first-year student adaptation in universities under the conditions of mass higher education. Frontiers in Education, 10, article number 1702542. doi: 10.3389/feduc.2025.1702542.
  5. Bodyakina, T.V., & Yeltoshkina, E.V. (2025). Adaptation of students during their studies at the university. Humanities Research. Pedagogy and Psychology, 23, 112-117. doi: 10.24412/2712-827Х-2025-23-112-117.
  6. Demidova, L.I., & Krivoshchekova, M.I. (2023). Adaptation of university students in various fields of study. In Development of modern science and technology in the context of transformation processes (pp. 200-205). Moscow: Printing Department.
  7. Gerasimova, N., Gerasymova, I., & Dmytryuk, S. (2021). Students ‘adaptation to learning as a psychological problem. In M. Petrova (Ed.), Social capital: Vectors of development of behavioral economics (pp. 161-183). Veliko Tarnovo: Access Press Publishing House.
  8. Google Forms. (2023). Adaptation, 2024-2025 academic year. Retrieved from https://docs.google.com/forms/d/1O55oPUU4pSXn2mqltlPV4G9lTC384CVB9EANhxmRa_A/viewform?edit_requested=true#responses.
  9. Gul, Y.E., & Tas, A. (2024). Social adaptation of university students migrating from rural to urban areas. Journal of Global Research in Education and Social Science, 18(1), 9-16. doi: 10.56557/JOGRESS/2024/v18i18555.
  10. Ignatova, A.A. (2022). Social and psychological characteristics of first-year students’ adaptation to university conditions. In Modernization of education: Problems of general and secondary vocational higher education (pp. 398-403). Ryazan: Individual Entrepreneur A.V. Konyakhin.
  11. Iliichuk, L., & Vorobets, O. (2020). Psychological and pedagogical features of students’ adaptation to studying at higher education institutions. Journal of Vasyl Stefanyk Precarpathian National University, 7(1), 184-191. doi: 10.15330/jpnu.7.1.184-191.
  12. Ilyasov, R.R., & Safiullina, F.R. (2025). Adaptation and problems faced by students who come to study from rural areas. In Regional problems of sustainable development of the agro-industrial complex in the conditions of digital transformation (pp. 100-105). Penza: Penza State Agrarian University.
  13. Kachikeev, T.Zh., & Khushanlo, A.R. (2025). Factors of psychological adaptation of rural schoolchildren in universities. Bulletin of the Kyrgyz State University named after I. Arabayev, 2(3), 285-292.
  14. Kepaliene, I., & Zygaitiene, B. (2025). Student adaptation at a higher education institution. Technium Social Sciences Journal, 73(1), 329-339. doi: 10.47577/tssj.v73i1.12867.
  15. Khallo, O., Bulgakova, O., Vertuhina, V., Kichuk, N., & Verbeshchuk, S. (2023). Organization of psychological and pedagogical support (accompaniment) of students in higher education institutions of Ukraine. Ad Alta: Journal of Interdisciplinary Research, 26-33.
  16. Knyazeva, E.A., & Korzhavina, T.N. (2023). Research on the adaptation of first-year students to the university’s educational environment. Youth and Science, 3, article number 18.
  17. Kondratenko, V.A. (2023). Problems of rural students’ adaptation to university education. In Modern methods of interaction and cooperation between specialists in supporting professions (pp. 151-156). Orel: Orel State University named after I.S. Turgenev.
  18. Kondratenko, V.A., & Mityaeva, A.M. (2023). Diagnosis of the socio-adaptive competence of rural school graduates for university education. Problems of Modern Teacher Education, 81(2), 334-336.
  19. Muller, O.Yu., & Rotova, N.A. (2020). Social and psychological adaptation of students to studying at a pedagogical university. Russian Psychological Journal, 17(3), 18-29. doi: 10.21702/rpj.2020.3.2.
  20. Rasulova, N., Nazarova, S., Asadova, G., Otashexov, Z., Mirdadayeva, D., & Yigitalieva, R. (2023). Social and pedagogical foundations of effective adaptation of students to an educational institution. In International scientific conference on the environmental and biological well-being of flora and fauna (pp. 1-8). Paris: EDP Sciences. doi: 10.1051/bioconf/20236510012.
  21. Shereshkova, E.A. (2023). Vitality and socio-psychological adaptation to the university educational environment. Prospects for Science and Education, 5(65), 549-565. doi: 10.32744/pse.2023.5.32.
  22. Tulebayeva, M., & Rystina, I. (2024). Adaptation and integration jr rural youth result of social research on the example of Turkestan, Zhambyl, Kyzylorda regions. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science. Regional Studies. Oriental Studies. Turkological Series, 148(3), 142-154. doi: 10.32523/2616-6887/2024-148-3-142-154.
  23. Zarbat, A.S. (2023). Social-psychological adaptation of first-year students to the university learning process. Eurasian Science Review, 1(4), 1-10.