1. Жалпы жоболор

«Жусуп Баласагын атындагы КУУнун Жарчысы» журналына келип түшкөн кол жазмаларды рецензиялоо жарыялануучу материалдардын илимий сапатын, ишенимдүүлүгүн жана академиялык ак ниеттүүлүгүн камсыз кылуу максатында жүргүзүлөт.

Рецензиялоонун негизги милдеттери:

• кол жазманын илимий деңгээлин объективдүү баалоо;
• изилдөөнүн актуалдуулугун, оригиналдуулугун жана практикалык маанисин аныктоо;
• методологиянын, натыйжалардын жана корутундулардын негиздүүлүгүн текшерүү;
• кол жазманын журналдын тематикалык багытына, жарыялоого коюлган талаптарга жана басма этикасынын принциптерине шайкештигин аныктоо;
• кол жазманы өркүндөтүү боюнча авторлорго негизделген сунуштарды берүү.

Редакция рецензиялоону объективдүүлүк, көз карандысыздык, купуялуулук, кесиптик компетенттүүлүк жана кызыкчылыктардын кагылышуусуна жол бербөө принциптерине ылайык уюштурат.

Редакторлор жана рецензенттер журналдын Басма этикасы саясатынын жоболорун сактоого жана Илимий басылмалардын этикасы боюнча комитеттин – Committee on Publication Ethics, COPE – сунуштарын жетекчиликке алууга милдеттүү.

2. Рецензиялоо модели

Илимий макалалар кош анонимдүү рецензиялоодон өтөт:

• рецензенттерге авторлордун аты-жөнү, иштеген жери жана башка жеке маалыматтары ачыкка чыгарылбайт;
• авторлорго рецензенттердин аты-жөнү, иштеген жери жана башка жеке маалыматтары ачыкка чыгарылбайт.

Редакция тараптардын анонимдүүлүгүн камсыз кылуу үчүн жетиштүү чараларды көрөт. Ошол эле учурда, эгер авторлор кол жазманын текстинде, мурдагы изилдөөлөргө шилтемелерде, препринттерде, репозиторийлерде же жалпыга жеткиликтүү башка материалдарда өздүгүн өздөрү ачыкка чыгарса, толук анонимдүүлүккө кепилдик берилбейт.

Эреже катары, ар бир илимий макала кеминде эки көз карандысыз тышкы рецензентке жөнөтүлөт. Редакциялык кеңештин мүчөлөрү алгачкы илимий баалоону жүргүзүп, рецензиялоо процессин коштой алышат, бирок алардын корутундусу көз карандысыз тышкы рецензиялоону алмаштырбайт.

Редакциялык материалдар, маалыматтык билдирүүлөр, некрологдор жана илимий изилдөөнүн натыйжаларын камтыбаган башка материалдар тышкы рецензиялоодон өткөрүлбөшү мүмкүн. Мындай материалдарды редакциялык баалоонун түрү жана көлөмү редакция тарабынан аныкталат.

3. Алгачкы редакциялык текшерүү

Кол жазма келип түшкөндөн кийин редакция төмөнкүлөрдү текшерет:

• материалдын журналдын тематикасына, максаттарына жана илимий багыттарына шайкештигин;
• кол жазманын түзүмүнө жана таризделишине коюлган талаптардын сакталышын;
• авторлор, каржылоо, кызыкчылыктардын кагылышуусу, авторлордун салымы жана изилдөө этикасынын сакталышы жөнүндө милдеттүү маалыматтардын болушун;
• укукка каршы өздөштүрүүнүн, кайталанма, ашыкча же кайра жарыялоонун белгилеринин болушун;
• берилген материалдын илимий жана басма этикасынын жалпы талаптарына шайкештигин.

Алгачкы текшерүүнү башкы редактор, башкы редактордун орун басары же дайындалган илимий редактор жүргүзөт.

Кол жазма төмөнкү учурларда тышкы рецензиялоого жөнөтүлбөстөн четке кагылышы мүмкүн:

• журналдын тематикасына туура келбесе;
• жетиштүү илимий жаңылыкты камтыбаса;
• илимий жарыялоолорго коюлган негизги талаптарга жооп бербесе;
• кайра иштеп чыгуу аркылуу жоюуга мүмкүн болбогон олуттуу методологиялык кемчиликтери болсо;
• басма этикасынын нормаларын бузса;
• авторго техникалык кемчиликтерди жоюуга мүмкүнчүлүк берилгенден кийин да журналдын талаптарына ылайык таризделбесе.

Алгачкы текшерүү этабында кол жазманы четке кагуу жөнүндө чечим негизделген болууга тийиш.

Эгер кол жазма негизги талаптарга жооп берсе, ага каттоо коду ыйгарылат. Рецензенттерге жөнөтүлгөнгө чейин тексттен жана файлдын метадайындарынан авторлордун өздүгүн түздөн-түз аныктоого мүмкүндүк берген маалыматтар өчүрүлөт.

4. Рецензенттерди тандоо

Рецензенттер алардын илимий компетенттүүлүгү, жарыялоо активдүүлүгү жана берилген кол жазманын тематикасы боюнча изилдөө тажрыйбасы эске алынып тандалат.

Рецензент катары тиешелүү тармакта илимий даражасы же ырасталган илимий жана жарыялоо тажрыйбасы бар изилдөөчүлөр тартылышы мүмкүн. Илимдин доктору даражасынын болушу рецензентти тандоодогу жалгыз милдеттүү критерий болуп саналбайт.

Рецензент:

• кол жазманын автору менен бир эле уюмда иштебөөгө;
• автордун илимий жетекчиси, консультанты же түздөн-түз баш ийген кызматкери болбоого;
• автор менен биргелешкен жарыялары, учурдагы биргелешкен долбоорлору же баалоонун объективдүүлүгүнө таасир эте турган башка жакын кесиптик мамилелери болбоого;
• корутундуга таасир этиши мүмкүн болгон жеке, каржылык, академиялык, институционалдык же башка кызыкчылыктарга ээ болбоого;
• эгер бул кол жазманы калыс баалоого тоскоолдук кылса, автор менен атаандаштыкта же талашта болбоого тийиш.

Авторлор сунуштаган рецензенттердин талапкерлери редакция тарабынан эске алынышы мүмкүн, бирок редакция мындай адамдарды дайындоого милдеттүү эмес. Авторлор сунуштаган рецензенттер да компетенттүүлүк, көз карандысыздык жана кызыкчылыктардын кагылышуусунун жоктугу боюнча жалпы тартипте текшерилет.

Рецензенттерди тандоо жөнүндө акыркы чечимди редакция кабыл алат.

5. Рецензенттин милдеттери

Чакырууну кабыл алардан мурда рецензент төмөнкүлөрдү баалоого тийиш:

• кол жазма анын илимий компетенциясына туура келеби;
• ал корутундуну белгиленген мөөнөттө даярдай алабы;
• кызыкчылыктардын кагылышуусу барбы же жокпу.

Кызыкчылыктардын кагылышуусу, компетенттүүлүктүн жетишсиздиги же рецензияны өз убагында аяктоого мүмкүн эместиги аныкталса, рецензент рецензиялоодон баш тартууга жана бул жөнүндө редакцияга билдирүүгө милдеттүү.

Рецензент:

• кол жазманы объективдүү жана калыс баалоого;
• сын-пикирлерин так, негиздүү жана урмат-сый менен баяндоого;
• басмырлоочу, кемсинтүүчү, мазактоочу же автордун инсандыгына тиешелүү билдирүүлөргө жол бербөөгө;
• рецензиялоо учурунда алынган идеяларды, маалыматтарды, методдорду жана натыйжаларды алар расмий жарыяланганга чейин жеке кызыкчылыктарында пайдаланбоого;
• редакциянын алдын ала жазуу жүзүндөгү уруксатысыз кол жазманы же ал жөнүндө маалыматтарды үчүнчү жактарга бербөөгө;
• редакция менен макулдашпастан башка адамдарды рецензия даярдоого тартпоого;
• кол жазманы талдоого же рецензияны даярдоого катышкан бардык адамдар жөнүндө редакцияга билдирүүгө;
• плагиаттын, маалыматтарды ойдон чыгаруунун же бурмалоонун, сүрөттөрдү манипуляциялоонун, кайталанма жарыялоонун, авторлукту туура эмес көрсөтүүнүн, рецензиялоо процессин манипуляциялоонун же басма этикасынын башка бузулуштарынын белгилери аныкталган учурда редакцияга билдирүүгө;
• рецензияны даярдоо үчүн белгиленген мөөнөттү сактоого милдеттүү.

Эгер мындай шилтемелер каралып жаткан кол жазма үчүн түздөн-түз илимий мааниге ээ болбосо, рецензент өзүнүн жарыяларына же башка эмгектерге шилтеме берүүнү талап кылбоого тийиш.

6. Купуялуулук

Кол жазма, коштоочу материалдар, кат алышуулар, рецензиялар жана редакциялык кароонун жүрүшү жөнүндө маалыматтар купуя болуп саналат.

Рецензенттер жана редакторлор:

• кол жазманы толугу менен же жарым-жартылай таратууга;
• анын мазмунун редакциялык процесске катышпаган адамдар менен талкуулоого;
• жарыялана элек материалдарды өз изилдөөлөрүндө пайдаланууга;
• рецензенттердин же авторлордун өздүгүн ачыкка чыгарууга;
• эгер бул купуялуулуктун жоголушуна алып келиши мүмкүн болсо, кол жазманын материалдарын тышкы санариптик сервистерге өткөрүп берүүгө укуксуз.

Рецензенттерге кол жазмаларды, алардын бөлүктөрүн, жарыялана элек маалыматтарды же рецензиялардын тексттерин редакциянын алдын ала жазуу жүзүндөгү уруксатысыз жалпыга жеткиликтүү генеративдик жасалма интеллект системаларына жана башка тышкы сервистерге жүктөөгө тыюу салынат.

Эгер редакция айрым санариптик инструменттерди колдонууга уруксат берсе, аларды колдонуу купуялуулуктун жана маалыматтарды коргоонун талаптарына шайкеш болууга тийиш. Рецензент мындай инструменттерди колдонгону жөнүндө редакцияга билдирүүгө жана кандай болгон күндө да өз рецензиясынын мазмуну, ишенимдүүлүгү жана негиздүүлүгү үчүн жеке жоопкерчилик тартууга милдеттүү.

7. Кол жазманы баалоо критерийлери

Рецензиялоо процессинде төмөнкүлөр бааланат:

• кол жазманын мазмунунун анын аталышына, аннотациясына, ачкыч сөздөрүнө жана жарыяланган максатына шайкештиги;
• макаланын журналдын тематикасына шайкештиги;
• каралып жаткан көйгөйдүн актуалдуулугу;
• изилдөөнүн оригиналдуулугу жана илимий жаңылыгы;
• илимий адабияттарга серептин толуктугу жана шилтемелердин тууралыгы;
• изилдөөнүн максатынын, суроолорунун жана гипотезаларынын негиздүүлүгү; колдонулган методдордун изилдөөнүн максатына шайкештиги;
• изилдөө материалынын жетиштүүлүгү жана репрезентативдүүлүгү;
• статистикалык, сапаттык же башка талдоонун тууралыгы;
• берилген натыйжалардын ишенимдүүлүгү, ырааттуулугу жана кайра текшерүүгө мүмкүнчүлүгү;
• корутундулардын алынган натыйжаларга шайкештиги;
• изилдөөнүн илимий жана практикалык мааниси;
• изилдөө жүргүзүүдө этикалык нормалардын сакталышы;
• таблицалардын, сүрөттөрдүн, тиркемелердин жана кошумча материалдардын сапаты;
• түзүмдүн логикалуулугу, баяндоонун тактыгы жана илимий тилдин сапаты;
• макаланын адистер жана журналдын окурмандары үчүн баалуулугу.

Рецензент иштин илимий ишенимдүүлүгүнө тиешелүү милдеттүү сын-пикирлерди жана текстти жакшыртууга багытталган сунуш мүнөзүндөгү эскертүүлөрдү так ажыратууга тийиш.

8. Рецензиялоонун натыйжалары

Рецензент редакция белгилеген форманы толтуруп, төмөнкү сунуштардын бирин тандайт:

• макаланы өзгөртүүсүз жарыялоого кабыл алуу;
• макаланы анча чоң эмес өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин кабыл алуу;
• макаланы олуттуу кайра иштеп чыгууга жөнөтүп, андан кийин кайра рецензиялоо;
• макаланы четке кагуу.

Кайра иштеп чыгуу же четке кагуу жөнүндө сунуш конкреттүү жана негиздүү түшүндүрмө менен коштолууга тийиш.

Рецензияда автордун инсандыгы, улуту, жынысы, жарандыгы, иштеген жери, саясий, диний же башка ишенимдери эмес, кол жазманын илимий мазмуну бааланууга тийиш.

Редакция рецензиянын текстинен рецензенттин өздүгүн аныктоого мүмкүндүк берген маалыматтарды, ошондой эле мазактоочу, басмырлоочу, этикага жатпаган же илимий баалоого тиешеси жок билдирүүлөрдү алып салууга укуктуу. Мындай редакциялык иштетүүдө илимий сын-пикирлердин мааниси өзгөртүлбөйт.

9. Карама-каршы рецензиялар

Эгер эки рецензенттин корутундулары олуттуу айырмаланса, редактор:

• эки рецензияда келтирилген жүйөлөрдү талдайт;
• рецензенттерден кошумча түшүндүрмөлөрдү сурай алат;
• кол жазманы үчүнчү көз карандысыз рецензентке жөнөтүүгө укуктуу;
• тиешелүү илимий багыттагы илимий редактордон корутунду сурай алат.

Акыркы чечим оң жана терс сунуштарды механикалык түрдө саноо жолу менен кабыл алынбайт. Сын-пикирлердин негиздүүлүгү, кол жазманын илимий ишенимдүүлүгү жана журналдын талаптарына шайкештиги чечүүчү мааниге ээ.

10. Кол жазманы кайра иштеп чыгуу

Редакциянын чечими жана анонимдештирилген рецензиялардын тексттери таанышуу үчүн авторго жөнөтүлөт.

Оңдолгон версияны даярдоодо автор:

• кол жазмага зарыл болгон өзгөртүүлөрдү киргизүүгө;
• рецензенттердин сын-пикирлерине өзүнчө жооп берүүгө;
• кандай өзгөртүүлөр киргизилгенин ырааттуу көрсөтүүгө;
• айрым сунуштарды кабыл албоонун себептерин негиздүү түшүндүрүүгө тийиш.

Редакция автордон рецензенттин бардык сын-пикирлери менен сөзсүз макул болууну талап кылбайт. Бирок макул эместик илимий жактан негизделүүгө тийиш.

Оңдолгон кол жазма ошол эле рецензенттерге же башка көз карандысыз адистерге жөнөтүлүшү мүмкүн. Эгер мурда аныкталган көйгөйлөр жоюлбаса же кайра иштеп чыгуудан кийин жаңы олуттуу маселелер пайда болсо, рецензенттер кошумча өзгөртүүлөрдү сунуштоого укуктуу.

Макаланын кайра иштеп чыгууга жөнөтүлүшү анын жарыялоого кабыл алынганын билдирбейт. Эгер авторлор олуттуу кемчиликтерди жойбосо, сын-пикирлерге негизделген жооп бербесе же киргизилген өзгөртүүлөр талап кылынган илимий сапатты камсыз кылбаса, кол жазма четке кагылышы мүмкүн.

11. Редакциялык чечимди кабыл алуу

Кол жазманы кабыл алуу, кайра иштеп чыгууга жөнөтүү же четке кагуу жөнүндө чечимдер төмөнкүлөргө негизделет:

• изилдөөнүн илимий сапатына жана оригиналдуулугуна;
• натыйжалардын ишенимдүүлүгүнө жана негиздүүлүгүнө;
• макаланын журналдын тематикасына жана талаптарына шайкештигине;
• рецензенттердин корутундуларына;
• басма этикасынын принциптеринин сакталышына;
• мыйзамдардын актуалдуу талаптарына.

Чечим автордун жарандыгына, улутуна, этностук тегине, жынысына, диний же саясий ишенимдерине, иштеген жерине, академиялык статусуна же редакция менен жеке байланыштарынын бар же жок экендигине көз каранды болбоого тийиш.

Акыркы чечимди башкы редактор же ал ыйгарым укук берген көз карандысыз редактор кабыл алат. Редактор рецензенттердин корутундуларын эске алат, бирок алардын сунуштарын автоматтык түрдө аткарууга милдеттүү эмес. Акыркы редакциялык чечим үчүн жоопкерчиликти журналдын редакциясы тартат.

Эгер олуттуу методологиялык кемчиликтер, ишенимсиз маалыматтар, басма этикасынын бузулушу, журналдын тематикасына туура келбөө же жарыялоого тоскоолдук кылган башка жагдайлар аныкталса, редактор рецензенттердин оң сунуштарына карабастан кол жазманы четке кагууга укуктуу.

12. Редакторлордун кызыкчылыктарынын кагылышуусу

Башкы редактор, анын орун басары, илимий редактор же редакциялык кеңештин мүчөсү төмөнкү учурларда кол жазманы кароого катышпайт:

• кол жазманын автору же авторлошу болсо;
• автор менен үй-бүлөлүк же жакын жеке мамиледе болсо;
• автор менен бир бөлүмдө иштесе же аны менен түздөн-түз биргелешкен изилдөөгө катышса;
• чечимдин кабыл алынышына байланыштуу каржылык, кесиптик же башка кызыкчылыгы болсо;
• кол жазманын объективдүү жана көз карандысыз каралышын камсыз кыла албаса.

Башкы редактор, редакциялык кеңештин мүчөлөрү, редакциянын кызматкерлери же алар менен байланышкан адамдар автор болгон кол жазмалар кадимки көз карандысыз тышкы рецензиялоодон өтөт. Мындай адамдар рецензенттер жөнүндө маалыматтарга жеткиликтүүлүк алышпайт жана рецензенттерди тандоого, кат алышууга, талкуулоого жана чечим кабыл алууга катышпайт.

Мындай кол жазманы кароо кызыкчылыктардын кагылышуусу жок башкы редактордун орун басарына же башка көз карандысыз редакторго тапшырылат. Зарыл болгон учурда басып чыгаруучу авторлор жана алардын изилдөө топтору менен байланышы жок көз карандысыз адисти дайындайт.

Редактордун же редакциялык кеңештин мүчөсүнүн макаласын кароонун өзгөчө тартиби жөнүндө маалымат жарыяланган макалада көрсөтүлүшү мүмкүн.

13. Рецензиялоо мөөнөттөрү

Бир рецензияны даярдоонун кадимки мөөнөтү эки жумадан төрт жумага чейин түзөт.

Кол жазма катталган учурдан тартып алгачкы редакциялык чечим кабыл алынганга чейинки орточо убакыт төрт жумадан сегиз жумага чейин түзөт. Көрсөтүлгөн мөөнөттөр болжолдуу болуп саналат жана изилдөөнүн тематикасына жана татаалдыгына, квалификациялуу рецензенттердин жеткиликтүүлүгүнө, кошумча текшерүү жүргүзүү же үчүнчү рецензия алуу зарылдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Эгер кол жазманы кароо олуттуу кечиксе, редакция авторго кечигүүнүн себептери жөнүндө маалымдайт. Автор кол жазманын абалы жөнүндө маалымат алуу үчүн редакцияга кайрылууга же акыркы чечим кабыл алынганга чейин аны кароодон алып салууга укуктуу.

14. Документтерди сактоо

Рецензиялар, редакциялык чечимдер, авторлордун жооптору жана кол жазманы кароого байланыштуу башка документтер макала жарыялангандан же кол жазманы четке кагуу жөнүндө акыркы чечим кабыл алынгандан кийин редакцияда кеминде үч жыл сакталат.

Эгер мыйзамдарда, компетенттүү органдардын талаптарында же басма этикасынын болжолдонгон бузулушун текшерүү зарылдыгында башкача каралбаса, мындай материалдарга редакциянын ыйгарым укуктуу кызматкерлери гана жеткиликтүүлүк алышат.