Аннотация

Өспүрүмдөрдүн арасында агрессивдүү жүрүм-турумдун өсүшү заманбап билим берүү системаларынын маанилүү көйгөйлөрүнүн бири бойдон калууда жана натыйжалуу алдын алуу стратегияларын иштеп чыгууну талап кылат. Физикалык активдүүлүктүн жүрүм-турумду жөнгө салууга оң таасиринин топтолгон далилдерине карабастан, физикалык тарбия каражаттары менен агрессияны алдын алууда инклюзивдүү жана гендерге сезимтал ыкмалар жетишсиз иштелип чыккан. Бул иштин максаты – 2020-2025-жылдардагы адабияттардын интегративдик карап чыгуусун жүргүзүү, системалуу карап чыгуулардын жана мета-анализдердин маалыматтарын жалпылоо. Натыйжалар көрсөткөндөй, кооперативдик өз ара аракеттенүү, рефлексия жана педагогдун туруктуу колдоосу элементтери менен педагогикалык жактан уюштурулган чөйрөгө киргизилген үзгүлтүксүз структураланган физикалык активдүүлүк кастыктын, импульсивдүүлүктүн жана адамдар аралык чыр-чатактардын деңгээлин орточо төмөндөтүүгө салым кошот. Эң айкын профилактикалык эффект командалык ишке жана эмоционалдык жөнгө салууга багытталган программаларда байкалды, структураланбаган же таза атаандаштык формаларына салыштырмалуу. Карап чыгуу гендердик айырмачылыктарды баса белгиледи: балдар көбүнчө ачык физикалык агрессияны көрсөтүп, уюшкан сабактарга активдүү катышат, ал эми кыздар реляциялык же ички агрессияга ыктап, катышууга кошумча тоскоолдуктарга дуушар болушат (социалдык-маданий нормалар, өспүрүм куракта кызыгуунун төмөндөшү). Майыптыгы бар өспүрүмдөр, өзгөчө кыздар, жыныс менен майыптыктын кесилишиндеги чектөөлөрдү баштан кечиришет, бул физикалык активдүүлүктүн коргоочу потенциалына жетүүнү төмөндөтөт. Алынган жыйынтыктар адаптацияланган физикалык тарбия формаларын иштеп чыгуунун жана эмпатияны, өзүн-өзү аңдоону жана социалдык өнөктөштүктү өнүктүрүүнү камтыган гендерге сезимтал стратегияларды киргизүүнүн зарылдыгын күбөлөндүрөт. Мындай ыкмалар ар түрдүү билим берүү муктаждыктары бар өспүрүмдөрдүн психосоциалдык жыргалчылыгын бекемдеп, девианттык жүрүм-турум коркунучтарын азайтат. Практикалык мааниси педагогдорго жана инклюзивдүү билим берүү адистерине илимий негизделген профилактикалык моделдерди түзүү үчүн натыйжаларды колдонуу мүмкүнчүлүгүндө турат, алар туруктуу социалдык өз ара аракеттенүү көндүмдөрүн калыптандырууга багытталган

Негизги сөздөр

социалдык инклюзия; девианттык жүрүм-турумдун алдын алуу; эмоцияларды жөнгө салуу; гендердик аярлуулук; адаптивдүү физикалык активдүүлүк; психосоциалдык өнүгүү; өспүрүмдөрдүн жыргалчылыгы

Колдонулган булактар

  1. Abós, Á., Sevil-Serrano, J., Julián-Clemente, J.A., Generelo, E., & García-González, L. (2021). Improving teachers’ work-related outcomes through a group-based physical activity intervention during leisure-time. The Journal of Experimental Education, 89(2), 306-325. doi: 10.1080/00220973.2019.1681349.
  2. Arumi-Prat, I., Cirera-Viñolas, E., McKenna, J., & Puig-Ribera, A. (2025). Gender differences in barriers to sports participation on the transition from adolescence to young adulthood in a mediterranean region. Preventive Medicine Reports, 58, article number 103226. doi: 10.1016/j.pmedr.2025.103226.
  3. Avraam, E., & Anagnostou, G. (2025). Gender-based participation in physical education across primary and secondary schools. European Journal of Physical Education and Sport Science, 12(10), 62-90. doi: 10.46827/ejpe.v12i10.6364.
  4. Ben Rakaa, O., Bassiri, M., & Lotfi, S. (2025). Adapted pedagogical strategies in inclusive physical education for students with special educational needs: A systematic review. Pedagogy of Physical Culture and Sports, 29(2), 67-85. doi: 10.15561/26649837.2025.0201.
  5. Carcelén-Fraile, M.d.C., Hita-Contreras, F., Mesas-Aróstegui, M.A., & Aibar-Almazán, A. (2025). Effects of physical activity on executive function and emotional regulation in children and adolescents with neurodevelopmental disorders: A systematic review and meta-analysis. Healthcare, 13(19), article number 2415. doi: 10.3390/healthcare13192415.
  6. Chapin, J., & Warne, V. (2020). Gender responsive pedagogy in higher education: A framework. Oxford: INASP.
  7. Concept for the Development of Inclusive Education in the Kyrgyz Republic for 2019-2023. (2019, July). Retrieved from https://cbd.minjust.gov.kg/14591/edition/960183/ru.
  8. Darmadi, I.R., & Badayai, A.R.A. (2021). The relationship between emotional dysregulation and aggressive behavior among adolescents. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 11(6), 1054-1064. doi: 10.6007/IJARBSS/v11-i6/10238.
  9. Duffey, K., Barbosa, A., Whiting, S., Mendes, R., Yordi Aguirre, I., Tcymbal, A., Abu-Omar, K., Gelius, P., & Breda, J. (2021). Barriers and facilitators of physical activity participation in adolescent girls: A systematic review of systematic reviews. Frontiers in Public Health, 9, article number 743935. doi: 10.3389/fpubh.2021.743935.
  10. Fu, Q., Li, L., Li, Q., & Wang, J. (2025). The effects of physical activity on the mental health of typically developing children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 25(1), article number 22690. doi: 10.1186/s12889-025-22690-8.
  11. Hidayat, R.A., Ihsan, F., Nugroho, S., & Edmizal, E. (2024). Inclusive physical education learning strategies for students with special needs in senior high schools: A literature review. Indonesian Journal of Physical Education, 20(1), 65-79. doi: 10.21831/jpji.v20i1.73462.
  12. Jesina, O., Baloun, L., Kudlacek, M., Dolezalova, A., & Badura, P. (2022). Relationship of exclusion from physical education and bullying in students with specific developmental disorder of scholastic skills. International Journal of Public Health, 67, article number 1604161. doi: 10.3389/ijph.2022.1604161.
  13. Kaloudis, T., Georgiadis, K., Travlos, A., & Theodorakis, Y. (2022). Cooperative games in physical education. International Journal of Educational Innovation, 4(6). doi: 10.69685/TVIM4598.
  14. Lane, A.M. (2025). CALM: Cultivating awareness, learning, and mastery to reduce anger and violence through combat sports. Youth, 5(2), article number 45. doi: 10.3390/youth5020045.
  15. Law of the Kyrgyz Republic No. 179 “On Education” (2023, August). Retrieved from https://cbd.minjust.gov.kg/4-3419/edition/1273902/ru.
  16. Li, J., Huang, Z., Si, W., & Shao, T. (2022). The effects of physical activity on positive emotions in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(21), article number 14185. doi: 10.3390/ijerph192114185.
  17. Luo, Y., & Li, H. (2024). An evidence-based inclusive pedagogical approach in action and its insights for enhancing the professional competence of inclusive education teachers in China. International Journal of Chinese Education, 13(1). doi: 10.1177/2212585X241242529.
  18. Mezzanotte, C. (2022). The social and economic rationale of inclusive education: An overview of the outcomes in education for diverse groups of students. OECD Education Working Papers, No. 263. Paris: OECD Publishing. doi: 10.1787/bff7a85d-en.
  19. Ouyang, N., & Liu, J. (2023). Effect of physical activity interventions on aggressive behaviors for children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Aggression and Violent Behavior, 69, article number 101821. doi: 10.1016/j.avb.2023.101821.
  20. Pinchak, N.P. (2024). A paradox of school social organization: Positive school climate, friendship network density, and adolescent violence. Journal of Youth and Adolescence, 53(11), 2623-2641. doi: 10.1007/s10964-024-02034-2.
  21. Roy, B., & Jha, N. (2022). Gender differences in expression of aggression. The International Journal of Indian Psychology, 10(2), 755-761. doi: 10.25215/1002.075.
  22. Rusillo-Magdaleno, A., Moral-García, J.E., Brandão-Loureiro, V., & Martínez-López, E.J. (2024). Influence and relationship of physical activity before, during and after the school day on bullying and cyberbullying in young people: A systematic review. Education Sciences, 14(10), article number 1094. doi: 10.3390/educsci14101094.
  23. Saure, E., Castrén, M., Mikkola, K., & Salmi, J. (2023). Intellectual disabilities moderate sex/gender differences in autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Journal of Intellectual Disability Research, 67(1), 1-34. doi: 10.1111/jir.12989.
  24. Shen, L., Jiang, S., & Tan, S. (2024). The effectiveness of school-based programs on aggressive behaviors among children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Research on Social Work Practice, 34(1), 77-95. doi: 10.1177/10497315241227147.
  25. UNICEF. (2021). Situation analysis of children and adolescents with disabilities in Kyrgyzstan. Retrieved from https://surl.li/vbexjq.
  26. UNICEF. (2025). New partnership aims to strengthen access to high quality and inclusive education for all children in Kyrgyzstan. Retrieved from https://www.unicef.org/kyrgyzstan/press-release/smarted-partnership-launch.
  27. Wang, H., Chen, S., Gou, W., & Han, X. (2025). Impact of sports interventions on aggressive behavior among adolescents: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 16, article number 1697324. doi: 10.3389/fpsyg.2025.1697324.
  28. Wang, X., Cai, Z.-D., Jiang, W.-T., Fang, Y.-Y., Sun, W.-X., & Wang, X. (2022). Systematic review and meta-analysis of the effects of exercise on depression in adolescents. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 16, article number 16. doi: 10.1186/s13034-022-00453-2.
  29. WHO & HBSC. (2024). A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey. Volume 2. Denmark: World Health Organization Regional Office for Europe.
  30. World Health Organization (WHO). (2022). 85% of adolescent girls don’t do enough physical activity: New WHO study calls for action. Retrieved from https://www.who.int/europe/news/item/04-03-2022-85-of-adolescent-girls-don-t-do-enough-physical-activity-new-who-study-calls-for-action.
  31. Wu, J., Zhao, X., Shao, Y., Zang, W., Jun, H., & Yu, W. (2025). The impact of physical exercise on internalizing and externalizing problem behaviors among middle school students: Correlation and regression prediction analysis. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 19(1), article number 45. doi: 10.1186/s13034-025-00903-7.
  32. Yang, Y., Gao, Y., Yi, X., Hu, Y., Zhao, L., Chen, L., Sui, W., Zhang, S., & Ma, S. (2024). Does physical activity affect social skills and antisocial behavior? The gender and only child status differences. Frontiers in Public Health, 12, article number 1502998. doi: 10.3389/fpubh.2024.1502998.
  33. Yang, Y., Zhu, H., Chu, K., Zheng, Y., & Zhu, F. (2023). Effects of sports intervention on aggression in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. PeerJ, 11, article number e15504. doi: 10.7717/peerj.15504.
  34. Yu, H., Ma, Q., Sun, Y., Jiang, S., Hu, S., & Wang, X. (2024). Analyzing the effects of physical activity levels on aggressive behavior in college students using a chain-mediated model. Scientific Reports, 14, article number 5795. doi: 10.1038/s41598-024-55534-3.
  35. Yue, X., Cao, H., Wang, X., Zhu, D., & Hu, C. (2025). More active, less aggressive! Understanding how physical activity reduces aggressive behavior among Chinese adolescents: A three-wave mediation model. Frontiers in Psychology, 16, article number 1663439. doi: 10.3389/fpsyg.2025.1663439.
  36. Zhou, T. (2024). The role of pre-service physical education teachers in physical education – a bibliometric and systematic review. Heliyon, 10(2), article number e28702. doi: 10.1016/j.heliyon.2024.e28702.
  37. Zhu, Y., Li, J., Zhang, M., Li, C., Lau, E.Y.H., & Tao, S. (2022). Physical activity participation and physical aggression in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Psychology of Sport and Exercise, 63, article number 102288. doi: 10.1016/j.psychsport.2022.102288.