Аннотация

Туруктуу реформалар жана өзгөрүүлөр жүрүп жаткан заманбап билим берүү системасынын шарттарында педагогдордун кесиптик күйүп кетүү маселеси өзгөчө актуалдуулукка ээ болууда. Бул илимий макала мугалимдердин эмгек акысынын деңгээли менен алардын кесиптик күйүп кетүүсүнүн ортосундагы өз ара байланыштын комплекстүү изилдөөсүнө арналган. Жумуш жүгүнүн көбөйүшү, администрациянын, ата-энелердин жана коомчулуктун жогорку талаптары, квалификацияны тынымсыз жогорулатуу жана санариптик технологияларга ыңгайлашуу мугалимдин кесиптик ишмердүүлүгүндөгү стресске дуушар кылуучу факторлорду күчөтүүдө. Ушундай шарттарда материалдык фактордун, айрыкча, эмгек акынын кесиптик күйүп кетүү синдромуна тийгизген таасири курч маселе катары чыгууда. Бул илимий макаланын максаты – мугалимдердин эмгек акы деңгээли менен кесиптик күйүп кетүү даражасынын ортосундагы байланыштарды изилдөө, ошондой эле материалдык фактордун мугалимдердин психоэмоционалдык абалына, мотивациясына жана кесиптик ишмердүүлүгүнүн натыйжалуулугуна тийгизген таасирин аныктоо болуп саналат. Изилдөөнүн жүрүшүндө илимий адабияттарды талдоо жана жалпылоо ыкмасы, социологиялык сурамжылоо (анкета), интервью алуу жана статистикалык талдоо ыкмалары колдонулду. Аталган изилдөөнүн жыйынтыгында мугалимдердин эмгек акы деңгээли менен алардын кесиптик күйүп кетүү даражасынын ортосунда туруктуу байланыш бар экендигин тастыктаган маанилүү маалыматтар алынды. Башкы жыйынтыктар төмөнкүдөйчө жалпыланат: мугалимдердин 70 %дан ашыгынын эмгек акысы төмөн деңгээлде экени аныкталды, корреляциялык талдоо материалдык сыйлык деңгээли менен күйүп кетүү симптомдорунун күчтүүлүгүнүн ортосунда түз көз карандылык бар экенин көрсөттү. Ошондой эле, мугалимдердин кесипке болгон мотивациясы жана ишке канааттануусу жалаң эле эмгек акыга эмес, башка факторлорго да байланыштуу экени аныкталды. Изилдөөнүн жыйынтыктары билим берүү жана кадрлар менен иштөө тармагындагы ар кандай адистер жана мекемелер үчүн практикалык жана теориялык мааниге ээ. Изилдөөнүн жыйынтыктарын билим берүү мекемелеринин жетекчилери, билим берүү башкармалыктарынын адистери, илимий кызматкерлер, ЖОЖдордун окутуучулары жана аспиранттары, психологдор жана күйүп кетүүнүн алдын алуу боюнча адистер пайдалана алышат

Негизги сөздөр

эмоционалдык чарчоо; деперсонализация; стресс; мотивация; эмгек шарттары; психологиялык колдоо

Колдонулган булактар

  1. Bianchi, R., Boffy, C., Hingray, C., Truchot, D., & Laurent, E. (2013). Comparative symptomatology of burnout and depression. Journal of Health Psychology, 18(6), 782-787. doi: 10.1177/1359105313481079.
  2. Burykina, M.Y., Danilova, T.V., & Komarova, S.V. (2024). Professional burnout of university teachers and strategies for overcoming it in Russian universities. Education Management: Theory and Practice, 14(1-2), 212-220. doi: 10.25726/j5320-2324-0430-d.
  3. Cherkasova, G. (2024). Emotional burnout of teachers: When the problem came. Retrieved from https://hronos-center.ru/emotsionalnoe-vygoranie-pedagogov-kogda-problema-nagryanula/.
  4. Doan, S., Steiner, E.D., & Pandey, R. (2024). Teacher well-being and intentions to leave in 2024: Findings from the 2024 state of the American teacher survey. Santa Monica, CA: RAND Corporation.
  5. Egoryshev, S.V. (2023). Emotional burnout of teachers as a factor of their professional inefficiency. RUDN Journal of Sociology, 23(1), 61-73. doi: 10.22363/2313-2272-2023-23-1-61-73.
  6. Evstafyeva, S.A., Popogrebskaya, I.V., Nemakhova, E.V., Amitina, O.V., Volodina, T.V., Kotova, I.E., Stankevich, A.V., Chueva, L.M., & Kushnereva, G.Yu. (2016). Emotional burnout of a teacher. In Pedagogical mastery: Proceedings of the VIII international scientific conference (pp. 84-86). Moscow: Buki-Vedi.
  7. Groza, I.V. (2009). The influence of a teacher’s age and seniority on emotional burnout. Modern Science-Intensive Technologies, 10, 63-54.
  8. Guidance Note of the European Commission on Ethics and Data Protection. (2021, July). Retrieved from https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/docs/2021-2027/horizon/guidance/ethics-and-data-protection_he_en.pdf.
  9. Kaskova, L., & Morhun, N. (2024). Meaningful orientations in the system of professional burnout factors of high school teachers. Psychology and Personality, 14(1), 239-249. doi: 10.33989/2226-4078.2024.1.298970.
  10. Kollerová, L., Květon, P., Zábrodská, K, & Janošová, P. (2023). Teacher exhaustion: The effects of disruptive student behaviors, victimization by workplace bullying, and social support from colleagues. Social Psychology of Education, 26, 885-902. doi: 10.1007/s11218-023-09779-x.
  11. Kotsur, N.I., & Tovkun, L.P. (2023). Competent approach of a teacher to psychosomatic ills and their prevention in the context of modern challenges and threats. Scientia et Societus, 2(1), 143-153. doi: 10.31470/2786-6327/2023/3/143-153.
  12. Kruzhkova, O.V., Shevaldina, D.D., & Mazurchuk, E.O. (2025). The study of the role of emotional intelligence in the severity of professional burnout of teachers. Perspectives of Science and Education, 1, 704-717. doi: 10.32744/pse.2025.1.45.
  13. Leiter, M.P., & Maslach, C. (2024). Job burnout. In L.E. Tetrick, G.G. Fisher, M.T. Ford & J.C. Quick (Eds.), Handbook of occupational health psychology (3rd ed., pp. 291-307). Washington, D.C.: American Psychological Association. doi: 10.1037/0000331-015.
  14. Madigan, M. (2024). ‘Couldn’t take a day’: Entire industry grappling with burnout. Retrieved from https://www.news.com.au/finance/work/at-work/couldnt-take-a-day-entire-industry-grappling-with-burnout/news-story/1b8e409a6c435a9a224ce2cba27dab13?utm.com.
  15. Maslach, C., & Jackson, S.E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Organizational Behavior, 2(2), 99-113. doi: 10.1002/job.4030020205.
  16. Metelska, N. (2023). Peculiarities of self-attitude of educationists with different levels of emotional burnout. Psychology and Personality, 13(1), 150-164. doi: 10.33989/2226-4078.2023.1.274741.
  17. Pakdee, S., Cheechang, P., Thammanoon, R., Krobpet, S., Piya-amornphan, N., Puangsri, P., & Gosselink, R. (2025). Burnout and well-being among higher education teachers: Influencing factors of burnout. BMC Public Health, 25, article number 1409. doi: 10.1186/s12889-025-22602-w.
  18. Paudel, N.R., Prakash, K.C., Ghimire, R., Nygård, C.-H., & Neupane, S. (2024). Occupational burnout and their determinants among schoolteachers in Nepal: A cross-sectional study. BMC Psychiatry, 24, article number 472. doi: 10.1186/s12888-024-05923-9.
  19. Pazukhina, S.V. (2022). Psychological and social causes of professional and personal burnout of a modern school teacher. Concept, 12, 47-61. doi: 10.24412/2304-120X-2022-11085.
  20. Schonfeld, I.S., & Bianchi, R. (2016). Burnout and depression: Two entities or one? Journal of Clinical Psychology, 72(1), 22-37. doi: 10.1002/jclp.22229.
  21. Senatorova, E.N., Balan, A.S., & Gatsutsyn, V.V. (2024). Professional burnout of secondary school teachers in the context of a terrorist threat. Extreme Psychology and Personal Security, 1(1), 34-43. doi: 10.17759/epps.2024010104.
  22. Skaalvik, E.M., & Skaalvik, S. (2020). Teacher burnout: Relations between dimensions of burnout, perceived school context, job satisfaction and motivation for teaching. A longitudinal study. Teachers and Teaching, 26, 602-616. doi: 10.1080/13540602.2021.1913404.
  23. Smith, J.M., Smith, J., McLuckie, A., Szeto, A.C.H., Choate, P., Birks, L.K., Burns, V.F., & Bright, K.S. (2022). Exploring mental health and well-being among university faculty members: A qualitative study. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 60(11), 17-25. doi: 10.3928/02793695-20220523-01.
  24. Sokolova. E.V. (2024). Occupational burnout of university teachers. CITISE, 3(41), 40-48.
  25. Stol, A.V. (2023). Factors of professional burnout of teachers as a systemic management problem in the field of education. Society and Security Insights, 6(4), 108-124. doi: 10.14258/ssi(2023)4-07.
  26. Tikkanen, L., Pyhältö, K., Soini, T., & Pietarinen, J. (2021). Crossover of burnout in the classroom: Is teacher exhaustion transmitted to students? International Journal of School & Educational Psychology, 9(4), 326-339. doi: 10.1080/21683603.2021.1942343.
  27. Van Zyl, J., & Clarke, P. (2024). Teachers want better pay and working conditions, not lie-ins. Retrieved from https://www.theguardian.com/education/2024/sep/24/teachers-want-better-pay-and-working-conditions-not-lie-ins?utm.com.