Аннотация

Бул изилдөөнүн максаты альтернативдик камкордуктагы балдарды психосоциалдык колдоодо маданияттар аралык аспектилерди жана алардын балдар үйлөрүндө жана багып алуучу үй-бүлөлөрдө тарбияланган балдар менен иштөөдөгү натыйжалуулугун эске алуу менен травмага негизделген мамилени ишке ашыруу шарттарын аныктоо болгон. Изилдөө методологиясына академиялык булактардын теориялык талдоосу, эл аралык жана аймактык программалардын салыштырмалуу талдоосу жана мекемелик жана үй-бүлөлүк камкордук боюнча статистикалык маалыматтарды талдоо кирген. Бул макалада билим берүү чөйрөсүндө травмага негизделген мамилени колдонуунун педагогикалык шарттары негизделет жана мугалимдердин кризистик кырдаалдарда кандай жүрүм-туруму керектиги сунушталат. Изилдөөдө балдардагы психологиялык травма ата-эненин камкордугун жоготуудан, зомбулуктан же узак мөөнөттүү мекемелештирүүдөн келип чыккан татаал өнүгүү бузулушу катары каралары аныкталган. Мындай травманын эмоционалдык туруктуулуктун негизи болгон коопсуздуктун негизги сезиминин калыптанышына терс таасири баса белгиленген. Кыскача маалыматтар көрсөткөндөй, Борбордук Азияда мекемелик камкордуктун көрсөткүчү 100 000 балага болжол менен 203 балага туура келет, бул 100 000 балага болжол менен 105 балага барабар болгон глобалдык көрсөткүчтөн ашып түшөт. Ошол эле учурда, Кыргызстандагы балдардын болжол менен 69 % үй-бүлөлүк камкордукка жайгаштырылган, ал эми Казакстанда болжол менен 44 % жана Өзбекстанда 58 %, бул өлкөлөр боюнча альтернативдик камкордук моделдериндеги олуттуу айырмачылыктарды чагылдырат. Натыйжада, эмоционалдык жөнгө салуу механизмдери бузулуп, тынчсыздануунун күчөшү жана туруксуз реакциялар катары көрүнөөрү аныкталды. Жүрүм-турумдук адаптациядагы кыйынчылыктар жана көңүл топтоо жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшү да байкалат. Адистердин жана балдардын ортосундагы психосоциалдык өз ара аракеттенүү моделдери жеке, топтук жана үй-бүлөлүк камкордук контексттеринде эмоционалдык, жүрүм-турумдук жана социалдык байланышты камтыган типтүү кырдаалдарды чагылдырат. Бул эмоционалдык жөнгө салуу механизмдерин, травматикалык тажрыйбалардын көрүнүштөрүн жана колдоочу жана травмага негизделген кийлигишүү стратегияларынын натыйжалуулугун талдоого мүмкүндүк берет. Изилдөөнүн практикалык мааниси анын психологиялык жана педагогикалык колдоонун натыйжалуулугун жогорулатуу максатында альтернативдик камкордуктагы балдар менен иштөөдө билим берүү жана социалдык практикага травмага негизделген мамилени киргизүү мүмкүнчүлүгүндө жатат

Негизги сөздөр

эмоционалдык абал; тынчсыздануу деңгээли; социалдык кызматтар; багып алуучу үй-бүлөлөр; педагогикалык өз ара аракеттенүү; деинституционалдаштыруу

Колдонулган булактар

  1. Arega, N.T. (2023). Mental health and psychosocial support interventions for children affected by armed conflict in low-and middle-income countries: A systematic review. Child & Youth Care Forum, 52(6), 1431-1456. doi: 10.1007/s10566-023-09741-0.
  2. Bhutta, Z.A., Bhavnani, S., Betancourt, T.S., Tomlinson, M., & Patel, V. (2023). Adverse childhood experiences and lifelong health. Nature Medicine, 29, 1639-1648. doi: 10.1038/s41591-023-02426-0.
  3. Chacko, A., Merrill, B.M., Kofler, M.J., & Fabiano, G.A. (2024). Improving the efficacy and effectiveness of evidence-based psychosocial interventions for attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents. Translational Psychiatry, 14, article number 244. doi: 10.1038/s41398-024-02890-3.
  4. Cherry, K. (2026). What is attachment theory? Retrieved from https://www.verywellmind.com/what-is-attachment-theory-2795337.
  5. Cicchetti, D., & Carlson, V. (1989). Child maltreatment: Theory and research on the causes and consequences of child abuse and neglect. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511665707.
  6. Cooper, K., Sadowski, C., & Townsend, R. (2023). “You say one thing wrong, and your children are gone”: Exploring trauma-informed practices in foster and kinship care. The British Journal of Social Work, 53(6), 3055-3072. doi: 10.1093/bjsw/bcad087.
  7. Dajani, D.J., Salman, J.S., Muralidharan, M., & February, P. (2025). Teaching and learning during crisis and unrest: Strategies for sustaining education for all. In All means all! – OpenTextbook for diversity in education. Suite: Pressbooks.
  8. de Beer, C.R.M., Nooteboom, L.A., van Domburgh, L., de Vreugd, M., Schoones, J.W., & Vermeiren, R.R.J.M. (2024). A systematic review exploring youth peer support for young people with mental health problems. European Child & Adolescent Psychiatry, 33(8), 2471-2484. doi: 10.1007/s00787-022-02120-5.
  9. Diab, A., & Green, E. (2024). Cultivating resilience and success: Support systems for novice teachers in diverse contexts. Education Sciences, 14(7), article number 711. doi: 10.3390/educsci14070711.
  10. Duraku, Z.H., Davis, H., & Hamiti, E. (2023). Mental health, study skills, social support, and barriers to seeking psychological help among university students: A call for mental health support in higher education. Frontiers in Public Health, 11, article number 1220614. doi: 10.3389/fpubh.2023.1220614.
  11. Eiberg, M. (2024). Cognitive functioning of children in out-of-home care. Journal of Child & Adolescent Trauma, 17, 217-230. doi: 10.1007/s40653-023-00580-8.
  12. Foster care in Kazakhstan. Conditions, requirements and necessary procedures. (2025). Retrieved from https://egov.kz/cms/en/articles/child/2Fpatronat_care.
  13. Gómez-Juncal, M.R., Angulo, A.F., Diez, R.R., & Rosell, M.S. (2025). Psychosocial intervention with families and their children: A systematic review of effectiveness in at-risk settings. Acta Psychologica, 261, article number 105926. doi: 10.1016/j.actpsy.2025.105926.
  14. Güney, E., Aydemir, A.F., Iyit, N., & Alkan, Ö. (2024). Gender differences in psychological help-seeking attitudes: A case in Türkiye. Frontiers in Psychology, 15, article number 1289435. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1289435.
  15. Guo, W., Wang, J., Li, N., & Wang, L. (2025). The impact of teacher emotional support on learning engagement among college students mediated by academic self-efficacy and academic resilience. Scientific Reports, 15, article number 3670. doi: 10.1038/s41598-025-88187-x.
  16. Hales, T., Koury, S.P., Green, S.A., & Way, I. (2026). Trauma-informed practices in schools: District-level change efforts and implementation outcomes. Journal of Evidence-Based Social Work, 23(4), 625-643. doi: 10.1080/26408066.2025.2547221.
  17. Hettinger, K., Lazarides, R., & Schiefele, U. (2023). Motivational climate in mathematics classrooms: Teacher self-efficacy for student engagement, student-and teacher-reported emotional support and student interest. ZDM-Mathematics Education, 55(2), 413-426. doi: 10.1007/s11858-022-01430-x.
  18. Hosokawa, R., Matsumoto, Y., Nishida, C., Funato, K., & Mitani, A. (2024). Enhancing social-emotional skills in early childhood: Intervention study on the effectiveness of social and emotional learning. BMC Psychology, 12(1), article number 761. doi: 10.1186/s40359-024-02280-w.
  19. Kazak, A.E., Scialla, M., Deatrick, J.A., & Barakat, L.P. (2024). Pediatric psychosocial preventative health model: Achieving equitable psychosocial care for children and families. Families, Systems, & Health, 42(1), 76-89. doi: 10.1037/fsh0000856.
  20. Kennedy, R.S., Potter, M.H., & Font, S.A. (2023). A meta-regression of racial disparities in wellbeing outcomes during and after foster care. Trauma, Violence, & Abuse, 24(4), 2711-2725. doi: 10.1177/15248380221111481.
  21. Kliewer-Neumann, J.D., Zimmermann, J., Bovenschen, I., Gabler, S., Lang, K., Spangler, G., & Nowacki, K. (2023). Attachment disorder symptoms in foster children: Development and associations with attachment security. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 17, article number 98. doi: 10.1186/s13034-023-00636-5.
  22. Lyons, R., Ahmed, F.U., Clinton, E., O’Gorman, C., & Gillanders, R. (2024). The impact of parental emotional support on the succession intentions of next-generation family business members. Entrepreneurship & Regional Development, 36(3-4), 516-534. doi: 10.1080/08985626.2023.2233460.
  23. Majebi, N.L., Adelodun, M.O., & Anyanwu, E.C. (2024). Integrating trauma-informed practices in US educational systems: Addressing behavioral challenges in underserved communities. Comprehensive Research and Reviews in Science and Technology, 2(1), 70-79. doi: 10.57219/crrst.2024.2.1.0033.
  24. Malik, F., & Marwaha, R. (2023). Cognitive development. Treasure Island: StatPearls Publishing.
  25. Melamed, D.M., Botting, J., Lofthouse, K., Pass, L., & Meiser-Stedman, R. (2024). The relationship between negative self-concept, trauma, and maltreatment in children and adolescents: A meta-analysis. Clinical Child and Family Psychology Review, 27(1), 220-234. doi: 10.1007/s10567-024-00472-9.
  26. Mestre, T.D., Lopes, M.J., Mestre, D.M., Ferreira, R.F., Costa, A.P., & Caldeira, E.V. (2024). Impact of family-centered care in families with children with intellectual disability: A systematic review. Heliyon, 10(7), article number e28241. doi: 10.1016/j.heliyon.2024.e28241.
  27. Mudhar, G., Ertesvåg, S.K., & Pakarinen, E. (2024). Patterns of teachers’ self-efficacy and attitudes toward inclusive education associated with teacher emotional support, collective teacher efficacy, and collegial collaboration. European Journal of Special Needs Education, 39(3), 446-462. doi: 10.1080/08856257.2023.2233297.
  28. Naeem, N., Zanca, R.M., Weinstein, S., Urquieta, A., Sosa, A., Yu, B., & Sullivan, R.M. (2022). The neurobiology of infant attachment-trauma and disruption of parent-infant interactions. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 16, article number 882464. doi: 10.3389/fnbeh.2022.882464.
  29. Nehrii, O. (2025). Pedagogical support for young children affected by emergency situations: Principles and mechanisms. Educological Discourse, 51(4), 16-25. doi: 10.28925/2312-5829/2025.4.2.
  30. Neumann, D., Peterson, E.R., Underwood, L., Morton, S.M.B., & Waldie, K.E. (2021). The development of cognitive functioning indices in early childhood. Cognitive Development, 60, article number 101098. doi: 10.1016/j.cogdev.2021.101098.
  31. Nonoyama, T., Kadoma, A., Kaneko, T., Niinomi, K., Ozaki, I., & Asano, M. (2025). Psychosocial support and care for children with special healthcare needs and their families: A scoping review for enhancing the care system. Medicine, 104(12), article number e41944. doi: 10.1097/MD.0000000000041944.
  32. Shabdan, B. (2023). Early childhood health care in rural Kyrgyzstan. In J.F. de la Croix & M. Reeves (Eds.), The Central Asian world (pp. 365-378). London: Routledge. doi: 10.4324/9781003021803-29.
  33. SOS Children’s Villages Georgia. (n.d.). Alternative care. Retrieved from https://sos-childrensvillages.ge/en/alternative-care.
  34. Stein, A.D., et al. (2023). Early-life stature, preschool cognitive development, schooling attainment, and cognitive functioning in adulthood: A prospective study in four birth cohorts. The Lancet Global Health, 11(1), 95-104. doi: 10.1016/s2214-109x(22)00448-x.
  35. Syakhrani, A.W., & Aslan, A. (2024). The impact of informal family education on children’s social and emotional skills. Indonesian Journal of Education, 3(3), 619-631.
  36. Tomoda, A., Nishitani, S., Takiguchi, S., Fujisawa, T.X., Sugiyama, T., & Teicher, M.H. (2025). The neurobiological effects of childhood maltreatment on brain structure, function, and attachment. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 275, 1939-1958. doi: 10.1007/s00406-024-01779-y.
  37. Tumlin, K.I., Crowley, A., Turner, B., Riley, E., & Lyons, J. (2023). Detection of traumatic stress in the presence of traumatic experiences: The role of resilience factors in foster care children five years or younger. International Journal of Mental Health Systems, 17, article number 39. doi: 10.1186/s13033-023-00610-w.
  38. U.S. Centers for Disease Control and Prevention. (n.d.). About Adverse Childhood Experiences (ACEs). Retrieved from https://www.cdc.gov/violenceprevention/aces/index.html.
  39. UNICEF Europe and Central Asia Regional Office. (2024). Keeping families together in Central Asia. Retrieved from https://www.unicef.org/eca/reports/keeping-families-together-central-asia.
  40. United Nations Children’s Fund in Georgia. (2024). EU and UNICEF support the government to protect a child’s right to a family environment. Retrieved from https://www.unicef.org/georgia/stories/eu-and-unicef-support-government-protect-childs-right-family-environment.
  41. United Nations Children’s Fund in Kazakhstan. (n.d.). What we do. Retrieved from https://www.unicef.org/kazakhstan/en/what-we-do.
  42. United Nations Children’s Fund in Kyrgyzstan. (n.d.). Child protection. Retrieved from https://www.unicef.org/kyrgyzstan/child-protection.
  43. United Nations Children’s Fund in Uzbekistan. (n.d.). Child protection. Retrieved from https://www.unicef.org/uzbekistan/en/child-protection.
  44. Vyas, N., Wimberly, C.E., Beaman, M.M., Kaplan, S.J., Rasmussen, L.J.H., Wertz, J., Gifford, E.J., & Walsh, K.M. (2023). Systematic review and meta-analysis of the effect of adverse childhood experiences (ACEs) on brain-derived neurotrophic factor (BDNF) levels. Psychoneuroendocrinology, 151, article number 106071. doi: 10.1016/j.psyneuen.2023.106071.
  45. Wang, L., Norman, I., Edleston, V., Oyo, C., & Leamy, M. (2024). The effectiveness and implementation of psychological first aid as a therapeutic intervention after trauma: An integrative review. Trauma, Violence, & Abuse, 25(4), 2638-2656. doi: 10.1177/15248380231221492.
  46. West, D., Van Holen, F., Verheyden, C., Gypen, L., & Vanderfaeillie, J. (2022). Attachment of young foster children. Developmental Child Welfare, 4(4), 270-287. doi: 10.1177/25161032221129287.
  47. Wiedermann, C.J., Barbieri, V., Plagg, B., Marino, P., Piccoliori, G., & Engl, A. (2023). Fortifying the foundations: A comprehensive approach to enhancing mental health support in educational policies amidst crises. Healthcare, 11(10), article number 1423. doi: 10.3390/healthcare11101423.