Аннотация

Акыл жөндөмдүүлүктөрүн, аң-сезимдүүлүктү өнүктүрүүнүн эффективдүү булагы катары эсептелген шахмат оюну бул спорттун гана бир түрү эмес экендиги белгилүү. Спорттун башка түрлөрүнөн айырмалап кароого, аны бир эле мезгилде илим, ошол эле учурда искусство деп аныктоого негиз бар. Шахмат оюнун белгилүү бир иш-аракеттин түрү катары мындай ар тараптуу мүнөздөө анын жеке адамдын толук кандуу өнүгүшүндөгү: инсандык, интеллектуалдык, эмоционалдык, физикалык сапаттарды комплекстүү өстүрүүгө багытталган мүмкүнчүлүктөрдүн өзгөчө жыйындысы экендигин көрсөтөт. Ушуга байланыштуу шахмат оюну аркылуу жаш шахматчылардын психологиялык сапаттарын калыптандыруу маселеси кызыгууну жаратат. Мына ошондуктан макалада атаандаштык мезгилинде жаш шахматчыларда психологиялык сапаттарды калыптандырууга байланыштуу маселелер каралган. Изилдөөнүн максаты катары атаандаштык мезгилинде жаш шахматчылардын психологиялык сапаттарын калыптандырууга өбөлгө түзө алган шарттарды аныктоо алынды. Максатка жетүү үчүн изилдөө милдеттеринин төмөнкүдөй спектрин чечүү аракеттери жасалды: – жаш шахматчыларды даярдоодо алардын кандай карама-каршылыктарды жеңүүгө даяр болушун, шахматчылардын мүнөзүн, ой жүгүртүүсүн аныктоо; шахмат оюнунун жаш спортчулардагы кайсы сапаттарды аныктай тургандыгын изилдөө; – атайын адабияттардын жана заманбап изилдөөлөрдүн жыйынтыктарынын негизинде спорттун түрү катары шахмат оюнунун өзгөчөлүгүн эске алуу менен жаш спортчулардын психологиялык сапаттарын калыптандырууга көмөктөшүүчү ийгиликтүү шахматчынын өзгөчөлүктөрүн негиздөө, шахматчынын өз ишинде ийгиликке жетүү үчүн ээ болушу керек болгон психограммасын талдоо. Изилдөөнүн жүрүшүндө төмөнкү уюштуруу методдору жана ыкмалары колдонулду: изилдөө проблемасы боюнча илимий-теориялык адабияттарга талдоо жүргүзүү; байкоо жүргүзүү, анкеттештирүү сыяктуу психологиялык диагностика методдору. Шахматчынын өз ишинде ийгиликке жетүү үчүн ээ болушу керек болгон сунушталган психограммасы жаш шахматчылардын психологиялык сапаттарын стабилдештирүүгө натыйжалуу таасирин тийгизе алат

Негизги сөздөр

шахмат оюну; физикалык даярдык; комплекстүү каражаттар; психограмма; шахматчынын психограммасы

Колдонулган булактар

  1. Aciego, R., García, L., & Betancort, M. (2012). The benefits of chess for the intellectual and social-emotional enrichment in schoolchildren. The Spanish Journal of Psychology, 15(2), 551-559. doi: 10.5209/rev_SJOP.2012.v15.n2.38866.
  2. Alifirov, A.I., & Mikhailova, I.V. (2016). New methods of training highly qualified young chess players. Symbol of Science, 3, 13-14.
  3. Alifirov, A.I., Mikhailova, I.V., Makhov, A.S., & Belov, M.S. (2018). Theoretical and practical aspects of introducing chess in Russian schools. Theory and Practice of Physical Culture, 5, 53-55.
  4. Bida, B., Shevchenko, O., Syroiezhko, O., Vizaver, V., & Shovsh, K. (2023). Theory and methods of organizing group interaction of students in team sports. Humanities Studios: Pedagogy, Psychology, Philosophy, 11(1), 16-23. doi: 10.31548/hspedagog14(1).2023.16-23.
  5. Charness, N., Tuffiash, M., Krampe, R., Reingold, E., & Vasyukova, E. (2005). The role of deliberate practice in chess expertise. Applied Cognitive Psychology, 19(2), 151-165. doi: 10.1002/acp.1106.
  6. Dyakov, I.N., Petrovsky, N.V., & Rudik, P.A. (2015). Psychology of the chess game (2nd ed.). Moscow: Scientific-Methodological Center for Chess Education at the Chess Culture Development Fund.
  7. Evseev, S.P. (2020). Theory and organisation of adaptive physical culture: Textbook. Moscow: Sport.
  8. Fonareva, E.A., Chernyaev, A.A., & Artemiev, V.M. (2020). Content of special physical training for highly qualified chess players. Scientific Notes of the P.F. Lesgaft University, 11(189), 522-528. doi: 10.34835/issn.2308-1961.2020.11.p522-528.
  9. Fuentes-García, J.P., Pereira, T., Castro, M.A., Carvalho Santos, A., & Villafaina, S. (2019). Psychophysiological stress response of adolescent chess players during problem-solving tasks. Physiology & Behavior, 209, article number 112609. doi: 10.1016/j.physbeh.2019.112609.
  10. Gabbazova, A.Ya. (2014). Study of intellectual abilities of highly qualified chess players. Sports Psychologist, 1(32), 19-22.
  11. Geghamyan, V., & Tarjumanyan, S. (2023). Psychological indicators ensuring efficiency of the chess player’s competitive activity. Physical Education Theory and Methodology, 23(1), 110-115. doi: 10.17309/tmfv.2023.1.16.
  12. Gevorgyan, S.R., Ispiryan, M.M., Sargsyan, V.Zh., Gevorgyan, L.L., & Vardanyan, L.T. (2024). Improving chess education through interactive learning strategies: An integrated approach. Psychological Science and Education, 29(6), 192-204. doi: 10.17759/pse.2024290613.
  13. Goleniishchev, V.E. (2020). Training program for chess players of youth and third adult categories. Moscow: Russian Chess House.
  14. Guidance Note of the European Commission on Ethics and Data Protection. (2021, July). Retrieved from https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/docs/2021-2027/horizon/guidance/ethics-and-data-protection_he_en.pdf.
  15. Gulko, B. (2019). Strategy and psychology of modern chess. Moscow: Russian Chess House.
  16. Ilchenko, A.A. (2011). Physical training of young chess players in the transitional period of the annual training cycle. (PhD dissertation in Pedagogical Sciences, Volgograd, Russian Federation).
  17. Kazakov, D.A., Petrova, M.A., Rysakova, O.G., & Bakulina, E.D. (2022). Issues in psychological training of chess players at the stage of highest sports mastery. Theory and Practice of Physical Education, 7, 71-73.
  18. Khnychenko, L.K., & Sapronov, N.S. (2003). Stress and its role in the development of pathological processes. Reviews on Clinical Pharmacology and Drug Therapy, 2(3), 12-15.
  19. Khomenko, P., & Manyk, V. (2024). Psychological and pedagogical aspects of the research of stress factors in modern sports. Pedagogical Sciences, 27(1), 3-7.
  20. Kotov, A.A. (2019). Chess lessons. Moscow: Russian Chess House.
  21. Martynkova, N. (2024). Special physical preparation of chess players of 9-10 years old: Review article. Health Technologies, 2(4), 40-49. doi: 10.58962/HT.2024.2.4.40-49.
  22. Maslyaev, V.V. (2022). Formation of psychological qualities of young chess players by means of physical culture. News of Tula State University. Physical Education. Sport, 11, 88-93. doi: 10.24412/2305-8404-2022-11-88-93.
  23. Mikhailova, I.V., & Stepanova, O.N. (2018). The system of sports training for chess players in the Russian Federation: Current state, systemic errors, and ways to overcome them. Theory and Practice of Physical Culture, 9, 97-99.
  24. Ministry of Culture, Information, Sports and Youth Policy of the Kyrgyz Republic. (2021). Chess sport development program. Retrieved from https://chesskg.com/.
  25. Shankovskyi, A. (2025). Features of physical training of chess players at the stage of higher sports skills. Scientific Journal of the Dragomanov Ukrainian State University. Series 15, 3K(188), 338-342. doi: 10.31392/UDU-nc.series15.2025.03k(188).81.
  26. State Agency for Physical Culture and Sports under the Government of the Kyrgyz Republic. (2015). State standard for sports training in chess sport. Retrieved from https://www.gov.kg/ru/post/s/russkiy-kyirgyiz-respublikasyinyin-km-t-n-karashtuu-dene-tarbiya-zhana-sport-mamlekettik-agenttiginin-2015-zhyildyin-1-sentyabryindagyi-1-n-buyrugu.
  27. Sulaimanova, R.T. (2017). Means of forming cultural competence and the importance of the educational process in modern media education. Bulletin of Kyrgyz State University named after I. Arabaev, 4, 339-342.