Аннотация

Окуучулардын сергек жашоо образын калыптандыруунун актуалдуулугу коомдо өсүп келе жаткан муундун ден соолугун чыңдоо жана балдар менен өспүрүмдөр арасында оорулардын алдын алуу маселелерине өзгөчө көңүл бурулуп жаткандыгына байланыштуу. Заманбап мектеп билим берүүдөн тышкары, окуучулардын ден соолугуна болгон баалуулук мамилесин да калыптандырышы керек. Ден соолукту чыңдоонун, туура тамактануунун, кыймыл активдүүлүгүнүн жана психологиялык абалды чыңдоонун маанилүүлүгү тууралуу маалымдоо билим берүү тутумунун маанилүү бөлүгү болуп саналат. Мугалимдер, өз кезегинде, окуучуларга сергек жашоонун маңызын жеткиликтүү үйрөтүүдө негизги ролду ойношу керек. Ушуга байланыштуу болочок педагогдорду ден соолук маданиятын калыптандырууга багытталган милдеттерди ишке ашырууга даярдоо өзгөчө мааниге ээ. Изилдөөнүн максаты – мектеп окуучуларынын арасында сергек жашоонун негиздерин калыптандырууда келечектеги мугалимдердин ролун аныктоо жана алардын кесиптик даярдыгын өркүндөтүү багыттарын негиздөө. Изилдөөдө илимий жана педагогикалык адабияттарды теориялык талдоо, педагогикалык адистиктеги, алынган маалыматтарды жалпылоо жана интерпретациялоо колдонулду. Изилдөө учурунда мектепте калыптандырылышы керек болгон сергек жашоонун негизги компоненттери аныкталды: рационалдуу тамактануу, кыймыл активдүүлүгү, гигиеналык эрежелерди сактоо жана психоэмоционалдык жыргалчылык. Болочок мугалимдердин сергек жашоо тууралуу түшүнүктөрү жана аларды окуучуларга жеткирүүгө даярдыгы талданды. Педагогикалык багыттагы студенттерге сергек жашоонун негиздерин максаттуу үйрөтүү алардын балдардын ден соолугу үчүн жеке жоопкерчилигин калыптандырууга жана дени сак муунду тарбиялоодогу ролун аңдоого өбөлгө түзөөрү аныкталды. Изилдөөнүн практикалык мааниси жогорку окуу жайларындагы мугалимдерди даярдоо программаларын иштеп чыгууда жана мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу курстарын уюштурууда колдонууга болот

Негизги сөздөр

дене тарбия; туура тамактануу; гигиена; ден-соолук; коопсуз чөйрө

Колдонулган булактар

  1. Alimbekov, A. (2016). A new school needs a new teacher. News of Universities of Kyrgyzstan, 8(1), 3-4.
  2. Baird, S. (2025). Teen health at ‘tipping point’ as obesity and mental illness soar. Retrieved from https://www.thetimes.co.uk/article/teen-health-tipping-point-obesity-mental-illness-soar-nz2fsd2t0.
  3. Barchi, B.V., & Barchiy, M.S. (2018). Emotional culture as a component of professional training of future teachers. Scientific Bulletin of Mukachevo State University. Series “Pedagogy and Psychology”, 4(2), 247-249. doi: 10.31339/2413-3329-2018-2(8)-247-249.
  4. Benavides, C., Benítez-Andrades, J.A., Marqués-Sánchez, P., & Arias, N. (2021). eHealth intervention to improve health habits in the adolescent population: Mixed methods study. JMIR Mhealth Uhealth, 9(2), article number e20217. doi: 10.2196/20217.
  5. Benítez-Andrades, J.A., Arias, N., García-Ordás, M.T., Martínez-Martínez, M., & García-Rodríguez, I. (2020). Feasibility of social-network-based eHealth intervention on the improvement of healthy habits among children. Sensors, 20(5), article number 1404. doi: 10.3390/s20051404.
  6. Bruk, D. (2025). These 3 experiences from high school can predict your weight at middle age. Retrieved from https://nypost.com/2025/04/28/health/3-high-school-experiences-predict-weight-at-middle-age-study/.
  7. Çol, B.K., Başaran, A.G., & Köse, B.G. (2024). The impact of health promotion training on university students’ health perceptions, healthy lifestyle behaviors, and risky behaviors. Frontiers in Psychology, 15, article number 1407233. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1407233.
  8. Decree of the President of the Kyrgyz Republic Sadyr Japarov “On Spiritual and Moral Development and Physical Education of the Individual”. (2021, January). Retrieved from https://president.kg/en/news/21/35632.
  9. Dekina, E.V., & Kulikova, T.I. (2020). Model of formation of readiness of students of pedagogical university to maintain and improve health. Bulletin of the State University of Education. Series: Psychological Sciences, 2, 101-112. doi: 10.18384/2310-7235-2020-2-101-112.
  10. Elaeva, E.E., & Kryuchkov, D.Yu. (2015). Formation of the foundations of a healthy lifestyle among students of comprehensive schools. Science Time, 12(24), 217-221.
  11. González Moreno, A., & Molero Jurado, M.D.M. (2023). Healthy lifestyle in adolescence: Associations with stress, self-esteem and the roles of school violence. Healthcare, 12(1), article number 63. doi: 10.3390/healthcare12010063.
  12. Gorkina, V.A., Yepoyan, T.A., Kutanova, R.A., Savochkina, V.V., Usupova, Zh.E., & Shorkina, N.A. (2021). Using video lessons to conduct healthy lifestyle classes in grades 6-11. A manual for teachers. Bishkek: Media Kitchen.
  13. Hodun, N.I. (2022). Integration of physical, mental, social and spiritual components in the implementation of a healthy lifestyle of modern high schoolchildren. Scientia et Societus, 1(2), 147-153. doi: 10.31470/2786-6327/2022/2/147-153.
  14. Kozhevnikova, A., & Kozhevnykov, P. (2024). Specifics of innovative educational environment and its influence on the development of future teachers’ innovative competence. Scientific Bulletin of Mukachevo State University. Series “Pedagogy and Psychology”, 10(2), 72-80. doi: 10.52534/msu-pp2.2024.72.
  15. Kuatbekov, S.N., & Kargapoltseva, N.A. (2018). Preparation of future teachers for the formation of a healthy lifestyle of the youth of the Republic of Kazakhstan. Bulletin of the Orenburg State University, 1(213), 32-35.
  16. Mamytov, A.M. (2021). Fundamentals, structure and directions of formation of a healthy lifestyle of a person. Retrieved from https://kutbilim.kg/analytics/inner/insandyn-sergek-zhashoo-obrazynyn-negizderi-strukturasy-zhana-kalyptandyruu-bagyttary/.
  17. Palienko, O.A. (2022). Preparation of future teachers for introduction of innovative means of physical education in physical culture lessons. Scientia et Societus, 1(1), 56-62. doi: 10.31470/2786-6327/2022/1/56-62.
  18. Quvondiqov, S. (2025). Improving technologies for preparing future teachers for the formation of a healthy lifestyle in students. Web of Humanities: Journal of Social Science and Humanitarian Research, 3(1), 150-155.
  19. Savochkina, V.V., Burtnaya, T.A., Maytieva, V.S., Usupova, Zh.E., Sosnitskaya, L.A., & Gorkina, V.A. (2019). Methodological guide for teachers “Development of class hours on a healthy lifestyle for students in grades 6-11”. Bishkek: Eden-Print.
  20. Suprun, S., & Salnik, S.S. (2020). Harmonization of physical and spiritual health as a guarantee of quality of human life. Humanities Studios: Pedagogy, Psychology, Philosophy, 8(4), 138-142. doi: 10.31548/hspedagog2020.04.138.
  21. Trineva, O.S., & Repina, N.V. (2013). Physical culture as a component of a healthy lifestyle. Retrieved from http://www.confcontact.com/2013-specproekt/fk2_trineva.htm.
  22. Voikina, D.V., & Nalimova, M.N. (2019). The role of the teacher in instilling a healthy lifestyle in students. Scythian. Issues of Student Science, 11(39), 487-490.
  23. Zhusueva, B., Оmuralieva, Ch., & Moldogazieva, G. (2014). The necessary conditions for a healthy lifestyle – increasing the preparedness of youth for life. News of Universities, 4, 35-39.