Аннотация

Белгилҥҥ болгондой, тҥрк тилдериндеги созулма ҥндҥҥлҿр этимологиялык кҿз караштан алганда байыркы жана кийинки деп экиге бҿлҥп карашат. Ал эми функциялык жактан, б.а., маани ажыратуучу касиетине жараша фонологиялык жана фонетикалык болуп бҿлҥӊҥшҿт. Тҥркологияда созулма ҥндҥҥлҿрдҥн келип чыгышы боюнча теориялык ойдун ҿнҥгҥшҥндҿ негизги механизмдер катары тҿмҿнкҥ ыкмалар кҿрсҿтҥлгҿн: 1) интервокалдык ҥнсҥздҥн тҥшҥп калышынан, 3) тҥпчҥл ғ, г ҥнсҥздҿрҥнҥн спирантташуусунан, 2) акценттик структуранын ҿзгҿрҥшҥнҿн, 3) сандык метатезадан келип чыккан созулмалар. Созулмалардын келип чыгышын мындайча чечмелҿҿ ҿз учурунда тҥркологияда алдыга жасалган кадамдардан болгон. Бирок бул механизмдер созулмалардын пайда болушунун бардык учурларын тҥшҥндҥрҥп бере албайт. Ошондуктан мындай сегменттик бирдиктердин келип чыгуу жолдору ар тараптан изилдҿҿнҥ талап кылат

Негизги сөздөр

тҥрк тилдери, байыркы созулма, кийинки созулма, механизм, вокалдык структура

Колдонулган булактар

  1. Cherkassky, M. A. (1965). Turkic vocalism and synharmonism: A historical-typological study. Moscow: Nauka.

  2. Baskakov, N. A. (1969). Introduction to the study of Turkic languages. Moscow: Vysshaya shkola.

  3. Shcherbak, A. M. (1970). Comparative phonetics of Turkic languages. Leningrad: Nauka.

  4. Ramstedt, G. I. (1908). Comparative phonetics of the Mongolian written language and the Khalkha-Urga dialect. St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences Press.

  5. Vladimirtsov, B. Y. (1929). Comparative grammar of the Mongolian written language and the Khalkha dialect. Moscow: Nauka.

  6. Sanzheev, G. D. (1953). Comparative grammar of Mongolian languages (Vol. 1). Moscow: USSR Academy of Sciences Press.

  7. Darbeeva, A. A. (1996). Historical-comparative studies in Mongolian grammar: Phonetics. Moscow: Nauka.

  8. Tenishev, E. R. (Ed.). (1984). Comparative-historical grammar: Phonetics. Moscow: Nauka.

  9. Trofimov, M. I. (1991). Problems of Turkic stress and Uyghur vocalism. Bishkek: Ilim.

  10. Sevortyan, E. V. (1955). Materials on the comparative phonetics of Turkish, Azerbaijani and Uzbek literary languages. In Studies in the comparative grammar of Turkic languages: Part 1. Phonetics (pp. 13-43). Moscow: USSR Academy of Sciences Press.

  11. Radlov, V. (1882). Phonetics of the northern Turkic languages. Leipzig.

  12. Dyrenkova, N. P. (1940). Grammar of the Oirat language. Moscow-Leningrad: USSR Academy of Sciences Press.

  13. Dmitriev, N. K. (1955). Secondary lengths in Turkic languages. In Studies in the comparative grammar of Turkic languages: Part 1. Phonetics (pp. 198-202). Moscow: USSR Academy of Sciences Press.

  14. Iskhakov, F. G. (1955). Long vowels in Turkic languages. In Studies in the comparative grammar of Turkic languages: Part 1. Phonetics (pp. 160-174). Moscow: USSR Academy of Sciences Press.

  15. Selyutina, I. Y. (2000). Phonetics of the Kumandin language as a historical-linguistic source (experimental-phonetic study). Yakutsk.

  16. Shaldanova, A. A. (2003). Vocalism of the Altai-Kizhi dialect of the Altai language (in comparative aspect) [Candidate dissertation]. Gorno-Altaysk.

  17. Rassadin, V. I. (1982). Essays on the historical phonetics of the Buryat language. Moscow: Nauka.